Fazla Çalışma Ücretinin İspatı ve Hakkaniyet İndirimi

Fazla çalışma ücretinin ispatı, işçilik alacağı davalarının kaderini belirleyen en tartışmalı konudur. Haftalık kırk beş saati aşan çalışmaların varlığını ispat yükü kural olarak işçiye aittir; buna karşılık bu çalışmaların karşılığının ödendiğini kanıtlama yükü işverene geçer.

İşyeri giriş-çıkış kayıtları, imzalı puantaj belgeleri ve bordrolar bulunmadığında mahkemeler tanık beyanlarıyla sonuca gitmekte, ancak bu durumda hesaplanan alacaktan hakkaniyet indirimi yapmaktadır. İndirimin oranı ve dayanağı doğru kurgulanmazsa karar bozulmaktadır; bu nedenle davanın bir Çorum işçi avukatı ile delil planı yapılarak yürütülmesi gerekir.

4857 Sayılı İş Kanunu 41. Madde Metni (Tam Metin)

Konunun yasal dayanağı 4857 sayılı İş Kanunu’nun 41. maddesidir. Maddenin tam metni şöyledir:

Madde 41 – Fazla çalışma ücreti

Ülkenin genel yararları yahut işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle fazla çalışma yapılabilir. Fazla çalışma, Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde, haftalık kırkbeş saati aşan çalışmalardır. 63 üncü madde hükmüne göre denkleştirme esasının uygulandığı hallerde, işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık iş süresini aşmamak koşulu ile, bazı haftalarda toplam kırkbeş saati aşsa dahi bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz. Her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir.

Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle kırkbeş saatin altında belirlendiği durumlarda yukarıda belirtilen esaslar dahilinde uygulanan ortalama haftalık çalışma süresini aşan ve kırkbeş saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışmalardır. Fazla sürelerle çalışmalarda, her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yirmibeş yükseltilmesiyle ödenir.

Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir saat onbeş dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir. İşçi hak ettiği serbest zamanı altı ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır.

63 üncü maddenin son fıkrasında yazılı sağlık nedenlerine dayanan kısa veya sınırlı süreli işlerde ve 69 uncu maddede belirtilen gece çalışmasında fazla çalışma yapılamaz. Fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması gerekir. Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda ikiyüzyetmiş saatten fazla olamaz.

(Ek fıkra: 10/9/2014-6552/4 md.) Bu Kanunun 42 nci ve 43 üncü maddelerinde sayılan hâller dışında yer altında maden işlerinde çalışan işçilere fazla çalışma yaptırılamaz.

(Ek fıkra: 10/9/2014-6552/4 md.) Yer altında maden işlerinde çalışan işçilere, bu Kanunun 42 nci ve 43 üncü maddelerinde sayılan hâllerde haftalık otuz yedi buçuk saati aşan her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yüzden az olmamak üzere arttırılması suretiyle ödenir. [15]

Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışmaların ne şekilde uygulanacağı çıkarılacak yönetmelikte gösterilir.

Madde metni, Adalet Bakanlığı mevzuat bilgi sisteminin konsolide metninden alınmıştır; bağlayıcı olan Resmî Gazete metnidir. Güncel hâli için Mevzuat Bilgi Sistemi.

Fazla Çalışma Ücretinin İspatında Delil Sırası

Yargıtay’ın yerleşik yaklaşımına göre ispat bakımından önce yazılı delillere bakılır: işyerine giriş çıkışı gösteren kayıtlar, imzalı puantaj cetvelleri, işyeri iç yazışmaları ve fazla çalışma tahakkuku içeren ücret bordroları. İşçinin imzasını taşıyan ya da banka kanalıyla ihtirazi kayıtsız ödendiği ispatlanan bordroların bulunduğu aylar hesap dışı bırakılır.

Yazılı belge yoksa ya da sunulan kayıtlar işçinin imzasını taşımıyorsa tanık beyanlarıyla sonuca gidilir. Burada tanığın işyerinde fiilen çalışmış olması belirleyicidir; işyerinde hiç çalışmamış yakın veya arkadaş beyanları tek başına hesaba esas alınamaz. Tanığın bildiği dönem ile bilmediği dönem ayrıştırılarak hesaplama yapılması gerekir.

Denkleştirme uygulanan işyerlerinde haftalık ortalama süre normal haftalık süreyi aşmıyorsa, bazı haftalarda kırk beş saat aşılsa bile fazla çalışma doğmaz. Ayrıca işçinin zamlı ücret yerine serbest zaman kullanmayı tercih ettiği ve bu iznin kullandırıldığı dönemler de hesaptan düşülür.

Hakkaniyet İndirimi Hangi Hâllerde Uygulanır?

Fazla çalışmanın uzun bir dönem için hesaplanması ve miktarın yüksek çıkması hâlinde, bir işçinin yıllarca her gün aynı şekilde fazla çalışma yapmasının hayatın olağan akışına uygun olmadığı kabul edilerek takdiri indirim uygulanır. Buna karşılık hesaplama yazılı belgelere ve işveren kayıtlarına dayanıyorsa indirim yapılmaz.

İndirimin oranı da denetime tabidir: hakkın özünü ortadan kaldıracak ölçüde yüksek oranlar bozma nedeni sayılırken, dosya kapsamına uygun ölçülü oranlar onanmaktadır. Uygulamada 1/3, %30 ve %35 gibi oranlar sıkça karşımıza çıkar. Alacağın hesabında esas alınacak ücret konusunda kıdem tazminatına esas giydirilmiş ücret yazımız; fesih sürecinin önel boyutu için ihbar tazminatı bildirim süreleri yazımız incelenebilir.

Yargıtay Kararları Işığında Uygulama

Aşağıda, fazla çalışma ücretinin ispatı uygulamasına yön veren güncel Yargıtay içtihatlarının konusu ve vardığı sonuç özetlenmiştir:

• Yargıtay 7. Hukuk Dairesi 07.05.2015 tarih, 2015/3541 E. – 2015/8280 K. sayılı kararı: Daire, fazla çalışma yaptığını iddia eden işçinin bu iddiasını ispatla yükümlü olduğunu, ispat bakımından işyeri kayıtlarının, özellikle işyerine giriş çıkışı gösteren belgelerin ve işyeri iç yazışmalarının delil niteliği taşıdığını belirtmiştir. Yazılı belgelerle kanıtlanamaması durumunda tanık beyanlarıyla sonuca gidileceği vurgulanmıştır. Somut olayda imzalı bordro sunulamayan aylar için tanık beyanına göre alacak tespit edilmiş, ancak hakkın özünü ortadan kaldıracak şekilde %50 oranında takdiri indirim yapılması hatalı bulunarak hüküm bozulmuştur.
• Yargıtay 9. Hukuk Dairesi 03.10.2013 tarih, 2011/28441 E. – 2013/25043 K. sayılı kararı: Daire, fazla çalışmaların uzun bir süre için hesaplanması ve miktarın yüksek çıkması hâlinde hakkaniyet indirimi yapılmasının istikrarlı uygulama hâline geldiğini, ancak hesabın tanık anlatımları yerine yazılı belgelere ve işveren kayıtlarına dayanması durumunda indirime gidilmeyeceğini belirtmiştir. Kararda ayrıca içtihat değişikliğine gidilerek, indirim nedeniyle reddine karar verilen miktar bakımından kendisini vekille temsil ettiren davalı yararına avukatlık ücretine hükmedilemeyeceği kabul edilmiştir. Gerekçede, işçinin dava açarken ne oranda indirim yapılacağını bilemeyeceği vurgulanmıştır.
• Yargıtay 9. Hukuk Dairesi 07.11.2012 tarih, 2010/21991 E. – 2012/36529 K. sayılı kararı: Hükme esas alınan bilirkişi raporunda davacının fazla çalışma yaptığı, takdiri delil niteliğindeki tanık beyanlarına dayanılarak tespit edilmiştir. Buna rağmen hesaplanan fazla çalışma ücretinden hiçbir hakkaniyet indirimi yapılmamıştır. Daire, tanık beyanına dayalı tespitlerde indirim yapılmamasını yerleşik ilke kararlarına aykırı bularak hükmü bozmuştur.
• Yargıtay 22. Hukuk Dairesi 15.01.2019 tarih, 2016/4265 E. – 2019/891 K. sayılı kararı: Davacı, fazla çalışma ücretlerinin ödenmemesi nedeniyle iş sözleşmesini haklı sebeple feshettiğini belirterek alacak talebinde bulunmuştur. İşveren, davacının 08:30-18:15 saatleri arasında çalıştığını gösteren puantaj kayıtlarını dosyaya sunmuştur. Daire, hesaplamanın tanık beyanı ve puantaj kayıtlarına birlikte dayandığı gerekçesiyle %30 oranında takdiri indirim yapılmasını isabetsiz bulmuştur.
• Yargıtay 9. Hukuk Dairesi 08.11.2022 tarih, 2022/11236 E. – 2022/14527 K. sayılı kararı: Davacı işçi, mezarlıklar müdürlüğünde şehirler arası cenaze nakil aracı şoförü olarak görev yaptığını ve il dışı görevlendirmeler nedeniyle fazla çalışma yaptığını ileri sürmüştür. Alacak, puantaj veya giriş çıkış kayıtlarına değil tanık anlatımına dayanılarak hesaplanmıştır. Bölge adliye mahkemesi, bir işçinin uzun süre ve her gün aynı şekilde fazla çalışma yapmasının hayatın olağan akışına uygun olmayacağı gerekçesiyle %30 hakkaniyet indirimi uygulayarak yeniden hüküm kurmuştur.
• Yargıtay 9. Hukuk Dairesi 18.10.2022 tarih, 2022/10260 E. – 2022/12695 K. sayılı kararı: Daire, fazla mesai ile ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışıldığını ispat yükünün işçiye, bu günlerde çalışma yapılmışsa ücretinin ödendiğini ispat yükünün işverene ait olduğunu hatırlatmıştır. Somut olayda çalışma tanık beyanları ve puantaj kayıtlarıyla ispatlanmış, ödendiği ise işverence kanıtlanamamıştır. Mahkemece uygulanan %35 oranındaki hakkaniyet indiriminin hakkın özüne dokunmadığı ve içtihatlara uygun olduğu kabul edilmiştir.
• Yargıtay 9. Hukuk Dairesi 07.12.2017 tarih, 2017/7549 E. – 2017/20220 K. sayılı kararı: Dosyada davacı tanıklarından ikisinin davalı işyerinde hiç çalışmadığı, bunların davacının kardeşi ve arkadaşı olduğu; üçüncü tanığın ise kuzeni olmakla birlikte işyerinde fiilen çalıştığı tespit edilmiştir. Daire, işyerinde çalışmış tanığın bildiği dönem bakımından onun beyanına göre hesaplama yapılmasını, bu tanığın çalışmadığı dönem için ise davalı tanıklarının beyanlarına ve özellikle gece vardiyasına ilişkin anlatıma göre hesap yapılmasını gerekli görmüştür. Karar, tanığın bilgi sahibi olduğu dönemin ayrıştırılması zorunluluğunu ortaya koymaktadır.
• Yargıtay 9. Hukuk Dairesi 27.03.2013 tarih, 2011/1114 E. – 2013/10287 K. sayılı kararı: Yerel mahkeme, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı raporu ile dosyaya sunulan puantaj kayıtları ve tanık anlatımlarına dayanarak davanın kabulüne karar vermiştir. Daire ise bilirkişiden ek rapor alınarak davacının çalışma saatlerinin haftalık olarak belirlenmesi gerektiğini belirtmiştir. Ayrıca fazla mesai karşılığı izin kullandırıldığı savunulduğundan buna ilişkin kayıtların incelenmesi ve ödeme yapılan ayların hesaptan dışlanması gerektiği vurgulanarak hüküm bozulmuştur.

Kararların tam metinlerine Yargıtay Karar Arama sistemi üzerinden ulaşılabilir.

Sonuç ve Pratik Öneriler — Çorum İşçi Avukatı ile Süreç Yönetimi

Fazla çalışma ücretinin ispatı bakımından işçinin yapması gereken, dava açılmadan önce delil envanterini çıkarmaktır: kart basma ve turnike kayıtları, servis listeleri, nöbet çizelgeleri, kurumsal e-postalar ve birlikte çalıştığı kişilerin kimlikleri. İşyerinde fiilen çalışmış tanıkların belirlenmesi, akrabalık ilişkisinden daha önemlidir.

İşveren tarafında ise savunmanın temeli, imzalı puantaj ve bordro düzenidir. Fazla çalışma tahakkuku içeren imzalı bordroların bulunduğu aylar hesap dışı kalacağından, kayıt düzeninin eksiksiz tutulması doğrudan maddi sonuç doğurur. Çorum’da Çorum işçi avukatı veya Çorum iş hukuku avukatı desteği arayanlar, hukuki danışmanlık hizmetlerimiz hakkında bilgi alarak Av. Enes MANTI Hukuk Bürosu ile iletişime geçebilir.

Hukuki Uyarı: Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut olaya ilişkin hukuki görüş yerine geçmez. Profesyonel hukuki destek için Av. Enes MANTI Hukuk Bürosu (Çorum Barosu Sicil No: 996) ile iletişime geçebilirsiniz.

#Çorum İş Hukuku Avukatı #Alaca İş Hukuku Avukatı #Bayat İş Hukuku Avukatı #Boğazkale İş Hukuku Avukatı #Dodurga İş Hukuku Avukatı #İskilip İş Hukuku Avukatı #Kargı İş Hukuku Avukatı #Laçin İş Hukuku Avukatı #Mecitözü İş Hukuku Avukatı #Oğuzlar İş Hukuku Avukatı #Ortaköy İş Hukuku Avukatı #Osmancık İş Hukuku Avukatı #Sungurlu İş Hukuku Avukatı #Uğurludağ İş Hukuku Avukatı #Amasya İş Hukuku Avukatı #Göynücek İş Hukuku Avukatı #Gümüşhacıköy İş Hukuku Avukatı #Hamamözü İş Hukuku Avukatı #Merzifon İş Hukuku Avukatı #Suluova İş Hukuku Avukatı #Taşova İş Hukuku Avukatı #Tokat İş Hukuku Avukatı #Almus İş Hukuku Avukatı #Artova İş Hukuku Avukatı #Başçiftlik İş Hukuku Avukatı #Erbaa İş Hukuku Avukatı #Niksar İş Hukuku Avukatı #Pazar İş Hukuku Avukatı #Reşadiye İş Hukuku Avukatı #Sulusaray İş Hukuku Avukatı #Turhal İş Hukuku Avukatı #Yeşilyurt İş Hukuku Avukatı #Zile İş Hukuku Avukatı #Yozgat İş Hukuku Avukatı #Akdağmadeni İş Hukuku Avukatı #Aydıncık İş Hukuku Avukatı #Boğazlıyan İş Hukuku Avukatı #Çandır İş Hukuku Avukatı #Çayıralan İş Hukuku Avukatı #Çekerek İş Hukuku Avukatı #Kadışehri İş Hukuku Avukatı #Saraykent İş Hukuku Avukatı #Sarıkaya İş Hukuku Avukatı #Sorgun İş Hukuku Avukatı #Şefaatli İş Hukuku Avukatı #Yenifakılı İş Hukuku Avukatı #Yerköy İş Hukuku Avukatı #Kırıkkale İş Hukuku Avukatı #Bahşılı İş Hukuku Avukatı #Balışeyh İş Hukuku Avukatı #Çelebi İş Hukuku Avukatı #Delice İş Hukuku Avukatı #Karakeçili İş Hukuku Avukatı #Keskin İş Hukuku Avukatı #Sulakyurt İş Hukuku Avukatı #Yahşihan İş Hukuku Avukatı #Samsun İş Hukuku Avukatı #Atakum İş Hukuku Avukatı #Canik İş Hukuku Avukatı #İlkadım İş Hukuku Avukatı #Tekkeköy İş Hukuku Avukatı #Alaçam İş Hukuku Avukatı #Asarcık İş Hukuku Avukatı #Ayvacık İş Hukuku Avukatı #Bafra İş Hukuku Avukatı #Çarşamba İş Hukuku Avukatı #Havza İş Hukuku Avukatı #Kavak İş Hukuku Avukatı #Ladik İş Hukuku Avukatı #Ondokuzmayıs İş Hukuku Avukatı #Salıpazarı İş Hukuku Avukatı #Terme İş Hukuku Avukatı #Vezirköprü İş Hukuku Avukatı #Yakakent İş Hukuku Avukatı