Kişilik Hakkından Vazgeçme Yasağı TMK 23 | Çorum Avukatı

Sözleşme özgürlüğü sınırsız değildir. Taraflar diledikleri içeriği kararlaştırabilirler; ancak bu özgürlük, kişinin varlığını ve geleceğini ipotek altına alan taahhütlere kadar uzanamaz. Türk Medeni Kanunu’nun 23. maddesi bu sınırı çizer ve kişilik hakkından vazgeçme yasağını açıkça düzenler. Hüküm, hem hak ve fiil ehliyetinden hem de özgürlüklerden vazgeçilemeyeceğini belirterek kişiliği korur.

TMK 23 Madde Metni (Tam Metin)

Konunun yasal dayanağı Türk Medeni Kanunu’nun 23. maddesidir. Maddenin tam metni şöyledir:

Madde 23 – I. Vazgeçme ve aşırı sınırlamaya karşı

Kimse, hak ve fiil ehliyetlerinden kısmen de olsa vazgeçemez.

Kimse özgürlüklerinden vazgeçemez veya onları hukuka ya da ahlâka aykırı olarak sınırlayamaz.

Yazılı rıza üzerine insan kökenli biyolojik maddelerin alınması, aşılanması ve nakli mümkündür. Ancak, biyolojik madde verme borcu altına girmiş olandan edimini yerine getirmesi istenemez; maddî ve manevî tazminat isteminde bulunulamaz.

Madde metni, Adalet Bakanlığı mevzuat bilgi sisteminin konsolide metninden alınmıştır; bağlayıcı olan Resmî Gazete metnidir. Güncel hâli için Mevzuat Bilgi Sistemi

Hüküm üç katman içerir. Birinci fıkra ehliyetten vazgeçmeyi mutlak biçimde yasaklar. İkinci fıkra özgürlüklerden vazgeçmeyi ve bunların hukuka ya da ahlâka aykırı biçimde sınırlanmasını yasaklar. Üçüncü fıkra ise biyolojik madde nakli bakımından özel bir denge kurar: yazılı rızaya dayanan nakil mümkündür, fakat verme borcu zorla yerine getirilemez.

Yasağın Kapsamı

• Ehliyetten vazgeçme yasağı: Kişi, hak ehliyetinden ya da fiil ehliyetinden kısmen dahi olsa vazgeçemez; bu yöndeki taahhütler baştan itibaren geçersiz sayılır ve hiçbir biçimde geçerli hâle getirilemez.
• Özgürlükten vazgeçme yasağı: Çalışma, seyahat, yerleşme, evlenme ve inanç gibi temel özgürlüklerden bütünüyle vazgeçilmesi mümkün olmadığından, bu sonucu doğuran sözleşme hükümleri hükümsüzdür.
• Aşırı sınırlama yasağı: Vazgeçme bulunmasa bile sınırlama hukuka ya da ahlâka aykırıysa ve kişiyi ekonomik varlığı bakımından tehlikeye sokuyorsa, ilgili sözleşme hükmü geçersiz kabul edilir.
• Makul sınırlamanın geçerliliği: Süre, konu ve coğrafi alan bakımından ölçülü biçimde kurgulanan rekabet yasağı türünden kayıtlar, orantılı kaldıkları sürece geçerliliğini korumaktadır.
• Biyolojik madde nakli: Yazılı rızayla alma, aşılama ve nakil mümkündür; ancak verme borcu altına giren kişiden edimin ifası istenemeyeceği gibi tazminat da talep edilememektedir.

Uygulamada kişilik hakkından vazgeçme yasağının en çok tartışıldığı alan, öğretide “kelepçeleme sözleşmesi” olarak adlandırılan düzenlemelerdir. Bu kavram, bir tarafı ekonomik bakımdan diğerine bütünüyle bağımlı kılan, çok uzun süreli ve tek yanlı yükümlülükler içeren sözleşmeleri anlatır. Sanatçı ve yapımcı ilişkileri, uzun süreli münhasır bayilik taahhütleri ve süresiz rekabet yasakları bu başlık altında incelenir.

Geçersizliğin Sonuçları

• Kesin hükümsüzlük: Yasağa aykırı hüküm baştan itibaren geçersizdir; taraflar bunu onamakla ya da uygulamakla geçerli hâle getiremez ve hâkim geçersizliği kendiliğinden gözetir.
• Kısmi geçersizlik: Sözleşmenin yalnızca aykırı hükmü düşer; ancak bu hüküm olmaksızın sözleşmenin yapılmayacağı anlaşılırsa sözleşmenin tamamı hükümsüz sayılabilmektedir.
• Cezai şartın akıbeti: Geçersiz bir yükümlülüğe bağlanan cezai şart talep edilemez; borçluyu ekonomik bakımdan çökertecek ölçüdeki cezai şartlar ayrıca indirime tabi tutulur.
• Somut olay değerlendirmesi: Bir kaydın aşırı olup olmadığı soyut biçimde belirlenemez; içerik, süre ve coğrafi alan birlikte ele alınarak her uyuşmazlıkta ayrı inceleme yapılır.
• İspat yükü: Aşırılığı ileri süren taraf, aradaki bağımlılık ilişkisini ve ekonomik varlığının tehlikeye girdiğini gelir tabloları, sözleşme süresi ve rakip teklifler gibi somut verilerle ortaya koymak durumundadır.

Bu sonuçlar değerlendirilirken sözleşmenin tamamına bakılması gerekir. Tek bir kaydın ağır görünmesi yeterli olmadığı gibi, sözleşmenin bütününde kurulan dengeyi bozmayan bir sınırlama da yalnızca süresi uzun diye geçersiz sayılmaz. Mahkemeler çoğunlukla bilirkişi incelemesine başvurarak tarafın gelir kaynaklarının tümüyle karşı tarafa bağlı hâle gelip gelmediğini araştırır. Bağımlılık saptanırsa yaptırım kesin hükümsüzlüktür; saptanmazsa sözleşme ayakta kalır ve taahhüde aykırılık sonuçlarını doğurur.

Yargıtay Kararları Işığında Kişilik Hakkından Vazgeçme

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 04.07.2019 tarihli 2019/25 E. – 2019/874 K. sayılı kararında, bir bütün olarak kişilik hakkının ve içerdiği değerlerin sözleşme özgürlüğünün sınırını oluşturduğu; bu değerlere aykırı sözleşmelerin kesin hükümsüz sayılacağı belirtilmiştir. Kararda, taraflardan birinin ekonomik özgürlüğünü aşırı derecede kısıtlayarak onu çok uzun süre bağlayan sözleşmelerin geçersiz sayılması gerektiği açıkça ifade edilmiştir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 18.02.2020 tarihli 2016/1030 E. – 2020/164 K. sayılı kararında da aynı ilke yinelenmiş; kişilik hak ve özgürlüklerini konu edinen sözleşmesel kısıtlamaların, koruma amacına aykırı düştüğü ölçüde geçersiz olacağı vurgulanmıştır.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 04.03.2019 tarihli 2017/5343 E. – 2019/1793 K. sayılı kararında, kelepçeleme sözleşmesi niteliğinin saptanabilmesi için yükümlülüklerin içerik, coğrafi alan veya süre bakımından kişiyi bağımlı kılacak nitelikte olması gerektiği; bu değerlendirmenin her somut olayda ayrı yapılacağı belirtilmiştir.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 06.03.2015 tarihli 2014/18347 E. – 2015/3086 K. sayılı kararında ise çalışma özgürlüğünü ihlal eden taahhütnamenin geçersiz olduğu, tarafların sözleşmeyle bu özgürlüğü ortadan kaldıramayacakları sonucuna varılmıştır.

Uygulamada Dikkat Edilecek Noktalar

Sözleşme hazırlanırken rekabet yasağı, münhasırlık ve bağlılık kayıtlarının süre, konu ve coğrafi alan bakımından sınırlandırılması gerekir. Süresiz ya da tüm ülkeyi kapsayan düzenlemeler, uyuşmazlık çıktığında bütünüyle işlevsiz kalabilir. Karşı taraf bakımından ise aşırılık savunmasının yalnızca iddia düzeyinde kalmaması, gelir kaybı ve bağımlılık ilişkisinin belgelerle desteklenmesi önem taşır.

Davada talebin terditli kurgulanması da yararlıdır: öncelikle hükmün geçersizliği, kabul edilmezse cezai şartın indirilmesi istenebilir. Kişilik hakkından vazgeçme yasağına dayanan savunma kamu düzeniyle ilgili olduğundan yargılamanın her aşamasında ileri sürülebilir; ancak delillerin zamanında sunulması usul bakımından zorunludur.

Sonuç ve Pratik Öneriler — Çorum Avukatı ile Süreç Yönetimi

TMK 23, sözleşme özgürlüğü ile kişiliğin korunması arasındaki dengeyi kuran temel hükümdür. Ehliyetten ve özgürlükten vazgeçme mutlak biçimde yasaklanmış, aşırı sınırlamalar ise ölçülülük denetimine bağlanmıştır. Sözleşmelerin bu çerçeveye uygun kurgulanması, sonradan doğacak geçersizlik tartışmalarını önler. İçtihatları Yargıtay Karar Arama üzerinden inceleyebilir, hizmet alanlarımıza Çorum avukatı ve hukuki danışmanlık sayfamızdan ulaşabilirsiniz. Çorum’da Çorum avukatı desteği arayanlar Av. Enes MANTI Hukuk Bürosu ile iletişime geçebilir.

Hukuki Uyarı: Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut olaya ilişkin hukuki görüş yerine geçmez. Profesyonel hukuki destek için Av. Enes MANTI Hukuk Bürosu (Çorum Barosu Sicil No: 996) ile iletişime geçebilirsiniz.

#Çorum Avukatı #Alaca Avukatı #Bayat Avukatı #Boğazkale Avukatı #Dodurga Avukatı #İskilip Avukatı #Kargı Avukatı #Laçin Avukatı #Mecitözü Avukatı #Oğuzlar Avukatı #Ortaköy Avukatı #Osmancık Avukatı #Sungurlu Avukatı #Uğurludağ Avukatı #Amasya Avukatı #Göynücek Avukatı #Gümüşhacıköy Avukatı #Hamamözü Avukatı #Merzifon Avukatı #Suluova Avukatı #Taşova Avukatı #Tokat Avukatı #Almus Avukatı #Artova Avukatı #Başçiftlik Avukatı #Erbaa Avukatı #Niksar Avukatı #Pazar Avukatı #Reşadiye Avukatı #Sulusaray Avukatı #Turhal Avukatı #Yeşilyurt Avukatı #Zile Avukatı #Yozgat Avukatı #Akdağmadeni Avukatı #Aydıncık Avukatı #Boğazlıyan Avukatı #Çandır Avukatı #Çayıralan Avukatı #Çekerek Avukatı #Kadışehri Avukatı #Saraykent Avukatı #Sarıkaya Avukatı #Sorgun Avukatı #Şefaatli Avukatı #Yenifakılı Avukatı #Yerköy Avukatı #Kırıkkale Avukatı #Bahşılı Avukatı #Balışeyh Avukatı #Çelebi Avukatı #Delice Avukatı #Karakeçili Avukatı #Keskin Avukatı #Sulakyurt Avukatı #Yahşihan Avukatı #Samsun Avukatı #Atakum Avukatı #Canik Avukatı #İlkadım Avukatı #Tekkeköy Avukatı #Alaçam Avukatı #Asarcık Avukatı #Ayvacık Avukatı #Bafra Avukatı #Çarşamba Avukatı #Havza Avukatı #Kavak Avukatı #Ladik Avukatı #Ondokuzmayıs Avukatı #Salıpazarı Avukatı #Terme Avukatı #Vezirköprü Avukatı #Yakakent Avukatı