İçeriğe atla 
Fiil ehliyeti bakımından ikili bir ayrım yeterli değildir. Ayırt etme gücü bulunduğu hâlde yaş küçüklüğü veya kısıtlılık nedeniyle tam ehliyetli sayılmayan kişiler, hukukumuzda ayrı bir kategori oluşturur. Türk Medeni Kanunu’nun 16. maddesinde düzenlenen bu grup sınırlı ehliyetsizler olarak adlandırılır. Bu kişiler kural olarak yasal temsilcinin rızasıyla işlem yapabilir; bazı işlemleri ise tek başlarına geçerli biçimde gerçekleştirebilirler.
TMK 16 Madde Metni (Tam Metin)
Konunun yasal dayanağı Türk Medeni Kanunu’nun 16. maddesidir. Maddenin tam metni şöyledir:
Madde 16 – 3. Ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılar
Ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılar, yasal temsilcilerinin rızası olmadıkça, kendi işlemleriyle borç altına giremezler. Karşılıksız kazanmada ve kişiye sıkı sıkıya bağlı hakları kullanmada bu rıza gerekli değildir.
Ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılar haksız fiillerinden sorumludurlar.
Madde metni, Adalet Bakanlığı mevzuat bilgi sisteminin konsolide metninden alınmıştır; bağlayıcı olan Resmî Gazete metnidir. Güncel hâli için Mevzuat Bilgi Sistemi
Hüküm, korumacı yaklaşımla serbestlik arasında denge kurar. Kişi, kendisini borç altına sokan işlemlerde korunur; buna karşılık lehine olan kazandırmalarda ve yalnızca kendisinin kullanabileceği haklarda serbest bırakılır. Bu nedenle sınırlı ehliyetsiz kişinin yaptığı her işlem baştan geçersiz değildir.
Üç Temel Kural
- Borçlandırıcı işlemlerde rıza zorunluluğu: Satış, kira, kefalet, kredi ve benzeri kendisini yükümlülük altına sokan işlemler, yasal temsilcinin açık ya da örtülü rızası olmadıkça kişiyi bağlamaz ve askıda hükümsüz sayılır.
- Karşılıksız kazanmada serbestlik: Bağış kabulü gibi yalnızca malvarlığını artıran ve karşı edim yüklemeyen işlemler, yasal temsilcinin rızası aranmaksızın geçerli biçimde yapılabilir.
- Kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar: Nişanlanma, evlenmeye rıza, soybağının reddi, kişilik hakkının korunması ve manevi tazminat istemi gibi haklar bizzat kullanılır; burada da temsilcinin rızası gerekmez.
- Haksız fiil sorumluluğu: Ayırt etme gücüne sahip küçük veya kısıtlı, verdiği zarardan kişisel olarak sorumludur; ehliyet eksikliği haksız fiil sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
- Askıda hükümsüzlük ve onama: Rıza alınmadan yapılan işlem kendiliğinden yok sayılmaz; yasal temsilcinin sonradan vereceği onamayla baştan itibaren geçerli hâle gelebilir.
Vesayet altındaki kişiler bakımından kanun ayrıca bir usul öngörmüştür. Ayırt etme gücüne sahip vesayet altındaki kişi, vasinin açık veya örtülü izni ya da sonraki onamasıyla yükümlülük altına girebilir. İşlem, karşı tarafın belirlediği veya hâkimin belirleyeceği uygun süre içinde onanmazsa karşı taraf bağlı olmaktan kurtulur.
Uygulamada Sık Karşılaşılan Durumlar
- Küçüğün adına kayıtlı taşınmazın devri: Velinin işlemi, çocuğun menfaatine aykırı sonuç doğuruyorsa denetime tabidir; bazı tasarruflar için vesayet makamının izni aranır.
- Kısıtlının imzaladığı senet: Vasinin izni olmaksızın düzenlenen bono ve kefalet taahhütlerine dayalı icra takiplerinde ehliyet itirazı sıklıkla sonuç doğurmaktadır.
- Küçüğe yapılan bağış: Karşılıksız kazandırma niteliğindeki bağışın kabulü geçerlidir; ancak bağışa bağlı yükümlülük varsa rıza gerekliliği yeniden gündeme gelir.
- Dava ve temyiz işlemleri: Kısıtlının bizzat yaptığı dava açma, istinaf ve temyiz gibi usul işlemlerinde vasinin icazeti aranır; icazet verilmediği takdirde işlem yapılmamış sayılabilmektedir.
- Çalışma ve ücret: Küçüğün kendi emeğiyle elde ettiği kazanç üzerinde tasarrufu ile iş sözleşmesinden doğan yükümlülükleri, iş mevzuatındaki özel hükümler çerçevesinde ayrıca değerlendirilmektedir.
Bu başlıkların tamamında belirleyici olan ölçüt, işlemin kişinin malvarlığını azaltıp azaltmadığıdır. Malvarlığını yalnızca artıran işlemlerde koruma ihtiyacı bulunmadığından serbestlik tanınmış, azaltan ya da yükümlülük doğuran işlemlerde ise denetim öngörülmüştür. Uygulamada tartışma çoğunlukla karma nitelikli işlemlerde çıkar: bağışa bağlı bir yükümlülük, ivazlı bir devrin görünürde bağış olarak yapılması ya da kefalet gibi karşılıksız görünen fakat ağır sonuçlar doğuran taahhütler bu kapsamdadır. Böyle hâllerde işlemin görünen adı değil, doğurduğu ekonomik sonuç esas alınır.
Yargıtay Kararları Işığında Sınırlı Ehliyetsizler
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 11.04.2018 tarihli 2016/1511 E. – 2018/757 K. sayılı kararında, TMK 16 ile birlikte vesayet hükümlerini değerlendirmiş; ayırt etme gücüne sahip vesayet altındaki kişinin vasinin açık veya örtülü izni ya da sonraki onamasıyla yükümlülük altına girebileceğini, verilen süre içinde cevap verilmemesi hâlinde kısıtlının yaptığı temyiz işlemine onay verilmiş sayılacağını kabul etmiştir.
Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 26.10.2022 tarihli 2022/69 E. – 2022/673 K. sayılı kararında, sınırlı ehliyetsiz konumundaki kişilerin yasal temsilcinin rızası olmadıkça borç altına giremeyeceklerini, buna karşılık karşılıksız kazanmada ve kişiye sıkı sıkıya bağlı hakların kullanılmasında bu rızanın aranmayacağını ve bu kişilerin haksız fiillerinden sorumlu olduklarını vurgulamıştır.
Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, 16.05.2024 tarihli 2023/2963 E. – 2024/2681 K. sayılı kararında, fiil ehliyetine ilişkin hükümleri birlikte ele alarak TMK 16’nın birinci fıkrasındaki kuralı uyuşmazlığın çözümünde esas almıştır.
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, 09.10.2023 tarihli 2023/761 E. – 2023/2592 K. sayılı kararında ise aynı hükmün kapsamı hatırlatılarak, rıza aranmayan hâllerin sınırlı biçimde yorumlanması gerektiği yaklaşımı benimsenmiştir.
Uygulamada Dikkat Edilecek Noktalar
Yasal temsilcinin rızası kural olarak şekle bağlı değildir; örtülü rıza da geçerlidir. Ancak ispat kolaylığı bakımından rızanın yazılı alınması yerinde olur. Karşı taraf, işlemin akıbetini belirsizlikte bırakmamak için yasal temsilciye uygun bir süre vererek onama isteyebilir. Süre içinde onama gelmezse bağlılıktan kurtulur; bu imkân, sınırlı ehliyetsiz ile işlem yapan kişinin başvurabileceği en pratik yoldur.
İşlemin iptali istenirken ehliyet durumunun işlem tarihi itibarıyla belirlenmesi gerekir. Kısıtlama kararının tarihi, kesinleşme tarihi ve ilân tarihi birbirinden farklı sonuçlar doğurduğundan vesayet dosyasının eksiksiz celbi önem taşır. Küçükler bakımından ise doğum tarihi, evlenme ve varsa ergin kılınma kararı birlikte değerlendirilmelidir.
Sonuç ve Pratik Öneriler — Çorum Avukatı ile Süreç Yönetimi
TMK 16, ehliyet tartışmalarında siyah beyaz bir sonuç üretmez; işlemin niteliğine göre değişen esnek bir rejim kurar. Bu nedenle sınırlı ehliyetsizler bakımından yapılacak ilk iş, somut işlemin borçlandırıcı mı yoksa karşılıksız kazandırma mı olduğunu doğru belirlemektir. Onama süresi, vesayet makamının izni ve usul işlemlerindeki icazet konuları da ayrıca gözetilmelidir. İçtihatları Yargıtay Karar Arama üzerinden inceleyebilir, hizmet alanlarımıza Çorum avukatı ve hukuki danışmanlık sayfamızdan ulaşabilirsiniz. Çorum’da Çorum avukatı desteği arayanlar Av. Enes MANTI Hukuk Bürosu ile iletişime geçebilir.
Hukuki Uyarı: Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut olaya ilişkin hukuki görüş yerine geçmez. Profesyonel hukuki destek için Av. Enes MANTI Hukuk Bürosu (Çorum Barosu Sicil No: 996) ile iletişime geçebilirsiniz.
#Çorum Avukatı #Alaca Avukatı #Bayat Avukatı #Boğazkale Avukatı #Dodurga Avukatı #İskilip Avukatı #Kargı Avukatı #Laçin Avukatı #Mecitözü Avukatı #Oğuzlar Avukatı #Ortaköy Avukatı #Osmancık Avukatı #Sungurlu Avukatı #Uğurludağ Avukatı #Amasya Avukatı #Göynücek Avukatı #Gümüşhacıköy Avukatı #Hamamözü Avukatı #Merzifon Avukatı #Suluova Avukatı #Taşova Avukatı #Tokat Avukatı #Almus Avukatı #Artova Avukatı #Başçiftlik Avukatı #Erbaa Avukatı #Niksar Avukatı #Pazar Avukatı #Reşadiye Avukatı #Sulusaray Avukatı #Turhal Avukatı #Yeşilyurt Avukatı #Zile Avukatı #Yozgat Avukatı #Akdağmadeni Avukatı #Aydıncık Avukatı #Boğazlıyan Avukatı #Çandır Avukatı #Çayıralan Avukatı #Çekerek Avukatı #Kadışehri Avukatı #Saraykent Avukatı #Sarıkaya Avukatı #Sorgun Avukatı #Şefaatli Avukatı #Yenifakılı Avukatı #Yerköy Avukatı #Kırıkkale Avukatı #Bahşılı Avukatı #Balışeyh Avukatı #Çelebi Avukatı #Delice Avukatı #Karakeçili Avukatı #Keskin Avukatı #Sulakyurt Avukatı #Yahşihan Avukatı #Samsun Avukatı #Atakum Avukatı #Canik Avukatı #İlkadım Avukatı #Tekkeköy Avukatı #Alaçam Avukatı #Asarcık Avukatı #Ayvacık Avukatı #Bafra Avukatı #Çarşamba Avukatı #Havza Avukatı #Kavak Avukatı #Ladik Avukatı #Ondokuzmayıs Avukatı #Salıpazarı Avukatı #Terme Avukatı #Vezirköprü Avukatı #Yakakent Avukatı