İçeriğe atla 
Muhafaza görevini kötüye kullanma suçu uygulamada en çok yedieminler, hacizli malın kendisine bırakıldığı borçlular ve el konulan eşyanın muhafazasıyla görevlendirilen kişiler bakımından gündeme gelir. Türk Ceza Kanunu’nun 289. maddesinin ikinci fıkrası ise bu suç için olağanüstü güçlü bir indirim öngörür: suçun konusunu oluşturan eşyanın kovuşturma başlamadan önce geri verilmesi ya da bunun mümkün olmaması hâlinde bedelinin ödenmesi durumunda verilecek cezaların beşte dördü indirilir. Bu yazıda etkin pişmanlığın ön koşulları, “kovuşturma başlamadan önce” ölçütünün hangi ana karşılık geldiği, bedel ödeme seçeneği ve Yargıtay’ın bu fıkraya yaklaşımı madde metniyle birlikte ele alınmaktadır.
TCK 289 Madde Metni (Tam Metin)
Konunun yasal dayanağı Türk Ceza Kanunu’nun 289. maddesidir. Maddenin tam metni şöyledir:
Madde 289 – Muhafaza görevini kötüye kullanma
(1) Muhafaza edilmek üzere kendisine resmen teslim olunan rehinli veya hacizli veya herhangi bir nedenle elkonulmuş olan mal üzerinde teslim amacı dışında tasarrufta bulunan kişi, üç aydan iki yıla kadar hapis ve üç bin güne kadar adlî para cezası ile cezalandırılır. Kişinin bu malın sahibi olması halinde, verilecek ceza yarı oranında indirilir.
(2) Birinci fıkrada tanımlanan suçun konusunu oluşturan eşyayı kovuşturma başlamadan önce geri veren veya bunun mümkün olmaması halinde bedelini ödeyen kişi hakkında verilecek cezaların beşte dördü indirilir.
(3) Muhafaza edilmek üzere kendisine resmen teslim olunan rehinli veya hacizli veya herhangi bir nedenle elkonulmuş olan malın dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranması nedeniyle kaybolmasına veya bozulmasına neden olan kişi, adlî para cezası ile cezalandırılır.
(4) Bir suça ilişkin soruşturma veya kovuşturma kapsamında elkonulan eşyayı amacı dışında kullanan kimse, bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
Madde metni, Adalet Bakanlığı mevzuat bilgi sisteminin konsolide metninden alınmıştır; bağlayıcı olan Resmî Gazete metnidir. Güncel hâli için Mevzuat Bilgi Sistemi.
Etkin Pişmanlığın Hukuki Niteliği ve İndirim Oranı
TCK 289/2 bir cezasızlık sebebi değil, cezada indirim sebebidir. Fail hakkında mahkûmiyet kurulur; ancak birinci fıkra uyarınca belirlenen hapis ve adlî para cezasının beşte dördü indirilir. Üç aydan iki yıla kadar hapis ve üç bin güne kadar adlî para cezası öngören bir suçta beşte dörtlük indirim, alt sınırdan verilen üç aylık hapis cezasını on sekiz güne kadar düşürebilecek ölçüde etkilidir. Bu nedenle muhafaza görevini kötüye kullanma iddiasıyla soruşturma başlatılan kişi için, eşyanın akıbetine ilişkin hukuki konumun doğru belirlenmesi savunmanın en kritik aşamasıdır.
İndirim, failin malın sahibi olması hâlinde birinci fıkranın son cümlesi uyarınca yapılan yarı oranındaki indirimden sonra uygulanır. Yani malın sahibi olan borçlu bakımından önce yarı oranında, ardından beşte dört oranında indirim gündeme gelir.
Ön Koşul: Suçun Unsurlarının Oluşmuş Olması
Etkin pişmanlık ancak oluşmuş bir suç bakımından tartışılabilir. Bu nedenle TCK 289/2’ye geçmeden önce birinci fıkradaki unsurların gerçekleştiği belirlenmelidir. Yargıtay, bu suçun ana unsuru olarak “resmen teslim” keyfiyetini aramaktadır. Yargıtay 4. Ceza Dairesi, E. 2016/980, K. 2016/3481, T. 25.02.2016 kararında, maddenin lafzından hareketle suçun oluşması için ana unsur olarak bir malın resmen tesliminin öngörüldüğünü vurgulamıştır.
Resmen teslimin varlığı şekli bir kayda değil, somut işlemin niteliğine bağlıdır. Yargıtay 2. Ceza Dairesi, E. 2020/31468, K. 2021/9636, T. 18.05.2021 kararında, kamu idaresi tarafından faile kanuni ve cezai sorumluluğu hatırlatılarak yediemin sorumluluğu verilmediğinin anlaşılması karşısında unsurları itibarıyla oluşmayan suçtan beraat kararı verilmesi gerektiğine işaret etmiştir. Aynı yönde Yargıtay 17. Ceza Dairesi, E. 2020/4360, K. 2020/5680, T. 16.06.2020 kararında, dosyadaki yediemin tutanağında yedieminliğin hukuki ve cezai sorumluluğunun hatırlatılmadığı gözetilerek suçun unsurlarının oluşmayacağı belirtilmiştir.
Teslimin kanuna uygun olmaması da aynı sonuca yol açar. Yargıtay 8. Ceza Dairesi, E. 2017/9267, K. 2018/725, T. 29.01.2018 kararında, suça konu malların 5607 sayılı Kanunun 11 ve 16/1. maddelerine aykırı şekilde faile bırakılmasında yasaya uygun resmen teslimden söz edilemeyeceği gerekçesiyle beraat kararı verilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.
Hangi Davranış “Teslim Amacı Dışında Tasarruf” Sayılır?
Birinci fıkradaki hareket, mal üzerinde teslim amacı dışında tasarrufta bulunmaktır. Yargıtay 17. Ceza Dairesi, E. 2020/3792, K. 2020/4517, T. 03.06.2020 kararında suçun oluşabilmesi için failin mal üzerinde satma, yok etme, kaybetme gibi teslim amacı dışında tasarrufta bulunması gerektiği ifade edilmiştir.
Buna karşılık yedieminin yükümlülüğü, teslim aldığı malı muhafaza etmek ve istenildiğinde iade etmekle sınırlıdır. Malı satış yerine götürmemek tek başına suçun maddi unsurunu oluşturmaz. Yargıtay 16. Ceza Dairesi, E. 2015/6435, K. 2016/4635, T. 01.07.2016 kararında, kendisine muhafaza için bırakılan malları satış yerinde hazır etmeyen failin eyleminin atılı suçun yasal unsurlarını oluşturmadığı belirtilerek mahkûmiyet kararının kanun yararına bozulmasına karar verilmiştir. Yargıtay 9. Ceza Dairesi, E. 2012/4619, K. 2012/10554, T. 04.10.2012 kararında ise malları satış yerine getirmeyen ve malların evinde mevcut olduğunu beyan eden failin, mallar üzerinde teslim amacı dışında tasarrufta bulunup bulunmadığının, amacı dışında kullanıp kullanmadığının, taksirle kaybolmasına veya bozulmasına neden olup olmadığının araştırılması gerektiği vurgulanmıştır.
Bu ayrım etkin pişmanlık bakımından da belirleyicidir: eşya hâlâ muhafazadaysa ve iade yükümlülüğü ihlal edilmemişse sonuç beraat olur; eşya üzerinde tasarruf edilmiş ancak sonradan iade sağlanmışsa TCK 289/2 gündeme gelir.
“Kovuşturma Başlamadan Önce” Ölçütü
Fıkra, indirimi “kovuşturma başlamadan önce” gerçekleşen iadeye ya da bedel ödemesine bağlamıştır. Ceza muhakemesi hukukunda kovuşturma evresi, iddianamenin kabulü kararıyla başlar. Dolayısıyla soruşturma evresinde yapılan iade ya da ödeme fıkra kapsamındadır; iddianamenin kabulünden sonraki iade ise bu fıkranın değil, genel hükümlerin ve varsa diğer indirim sebeplerinin değerlendirilmesini gerektirir. Bu nedenle hakkında muhafaza görevini kötüye kullanma iddiası bulunan kişinin, savunmasını ve iade girişimini soruşturma evresi kapanmadan tamamlaması büyük önem taşır.
Uygulamada iade ya da ödemenin varlığı çoğu zaman dosyadaki beyanlardan anlaşılır. Yargıtay 8. Ceza Dairesi, E. 2017/10256, K. 2019/1914, T. 12.02.2019 kararında, şikâyetçi vekilinin dilekçesiyle mahcuzların gösterildiğini ve icra borcunun ödendiğini belirtmesi ile failin de borcun ödendiğini beyan etmesi karşısında TCK 289/2. maddesinin uygulanmamasının hukuka aykırı olduğu belirtilmiştir. Bu karar, etkin pişmanlığın mahkemece re’sen araştırılması gereken bir husus olduğunu göstermektedir.
Geri Verme Mümkün Değilse Bedelin Ödenmesi
Fıkra, iade ile bedel ödemeyi eşdeğer saymamış; bedel ödemeyi “bunun mümkün olmaması hâlinde” devreye giren ikincil bir yol olarak düzenlemiştir. Eşya mevcutsa aranan davranış aynen iadedir. Eşya satılmış, tüketilmiş ya da yok edilmişse bedelin ödenmesi indirimden yararlanmayı sağlar. Yargıtay 9. Ceza Dairesi, E. 2013/5494, K. 2013/12861, T. 24.10.2013 kararı bu ikili yapıyı açıkça ortaya koymaktadır: yediemin olarak teslim edilen madeni yağın bir kısmını satmak suretiyle tasarrufta bulunan failin üzerine atılı suçun unsurları itibarıyla oluştuğu, suçun konusunu oluşturan eşyanın kovuşturma başlamadan önce geri verilmesi veya bedelinin ödenmesi hususunun sabit olması hâlinde ise TCK 289/2. maddesindeki etkin pişmanlık hükmü uyarınca cezadan indirim sebebi olacağı belirtilmiş, beraat kararı bu nedenle bozulmuştur.
Bu karar aynı zamanda sık yapılan bir hatayı da göstermektedir: iade ya da ödeme suçu ortadan kaldırmaz, yalnızca cezayı indirir. Bu nedenle etkin pişmanlık beyanının, suçun unsurlarının oluştuğunu kabul anlamına gelmeyecek biçimde ve asli savunmayla çelişmeyecek şekilde dosyaya sunulması gerekir.
Etkin Pişmanlık ve Yaptırımın Belirlenmesi
TCK 289/2’nin uygulanabilir olması, cezanın niteliği bakımından da sonuç doğurur. Yargıtay 9. Ceza Dairesi, E. 2013/5632, K. 2013/11067, T. 11.09.2013 kararında, TCK 289/2. maddesinde öngörülen etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanması olanağı bulunan muhafaza görevini kötüye kullanma suçundan tayin olunan hapis cezasının tazmin tedbirine dönüştürülemeyeceği belirtilmiş; aleyhe temyiz bulunmadığından bu husus bozma sebebi yapılmamıştır. Karar, indirim imkânının bulunduğu hâllerde mahkemenin yaptırımı kendiliğinden başka bir tedbire çevirmesinin hukuka uygun olmadığını göstermektedir.
Sık Sorulan Sorular
Hacizli malı sattım, sonra bedelini ödedim. Ceza alır mıyım? Suç oluşmuştur; ancak ödeme kovuşturma başlamadan önce yapılmışsa cezanın beşte dördü indirilir.
Mal hâlâ bende, sadece satış yerine götürmedim. Suç oluşur mu? Yargıtay kararlarına göre yedieminin satış yerine götürme yükümlülüğü bulunmadığından bu davranış tek başına suçun maddi unsurunu oluşturmaz; malın mevcudiyeti araştırılmalıdır.
Haciz tutanağında yedieminlik sorumluluğu hatırlatılmamış. Bu durum sonuca etkili mi? Evet. Kanuni ve cezai sorumluluğun hatırlatılmaması, resmen teslim unsurunun gerçekleşmediği yönünde değerlendirilebilmektedir.
Malın sahibi benim. İndirim iki kez mi uygulanır? Malın sahibi olan fail için birinci fıkranın son cümlesi uyarınca yarı oranında indirim, ardından etkin pişmanlık koşulları varsa beşte dört oranında indirim söz konusu olur.
Mal benim kusurum olmadan bozuldu. Hangi fıkra uygulanır? Dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık nedeniyle kaybolma veya bozulma hâli üçüncü fıkrada ayrıca düzenlenmiş olup yaptırımı adlî para cezasıdır.
Çorum’da Ceza Hukuku Desteği
Muhafaza görevini kötüye kullanma dosyalarında sonucu belirleyen ayrıntılar genellikle haciz tutanağının içeriği, yedieminlik sorumluluğunun hatırlatılıp hatırlatılmadığı, malın fiilen teslim edilip edilmediği ve iade ya da ödemenin hangi evrede gerçekleştiğidir. Bu hususların soruşturma evresinde eksiksiz ortaya konulması, hem beraat hem de TCK 289/2 kapsamındaki indirim bakımından belirleyici olur.
Av. Enes MANTI Hukuk Bürosu, Çorum ve çevre illerde muhafaza görevini kötüye kullanma, icra suçları ve kamu idaresinin güvenilirliğine karşı suçlara ilişkin soruşturma ve kovuşturma süreçlerinde hukuki danışmanlık ve savunma hizmeti vermektedir. Dosyanızdaki haciz ve teslim belgelerinin değerlendirilmesi için büromuzla iletişime geçebilirsiniz.
#Çorum Ceza Avukatı #Alaca Ceza Avukatı #Bayat Ceza Avukatı #Boğazkale Ceza Avukatı #Dodurga Ceza Avukatı #İskilip Ceza Avukatı #Kargı Ceza Avukatı #Laçin Ceza Avukatı #Mecitözü Ceza Avukatı #Oğuzlar Ceza Avukatı #Ortaköy Ceza Avukatı #Osmancık Ceza Avukatı #Sungurlu Ceza Avukatı #Uğurludağ Ceza Avukatı #Amasya Ceza Avukatı #Göynücek Ceza Avukatı #Gümüşhacıköy Ceza Avukatı #Hamamözü Ceza Avukatı #Merzifon Ceza Avukatı #Suluova Ceza Avukatı #Taşova Ceza Avukatı #Tokat Ceza Avukatı #Almus Ceza Avukatı #Artova Ceza Avukatı #Başçiftlik Ceza Avukatı #Erbaa Ceza Avukatı #Niksar Ceza Avukatı #Pazar Ceza Avukatı #Reşadiye Ceza Avukatı #Sulusaray Ceza Avukatı #Turhal Ceza Avukatı #Yeşilyurt Ceza Avukatı #Zile Ceza Avukatı #Yozgat Ceza Avukatı #Akdağmadeni Ceza Avukatı #Aydıncık Ceza Avukatı #Boğazlıyan Ceza Avukatı #Çandır Ceza Avukatı #Çayıralan Ceza Avukatı #Çekerek Ceza Avukatı #Kadışehri Ceza Avukatı #Saraykent Ceza Avukatı #Sarıkaya Ceza Avukatı #Sorgun Ceza Avukatı #Şefaatli Ceza Avukatı #Yenifakılı Ceza Avukatı #Yerköy Ceza Avukatı #Kırıkkale Ceza Avukatı #Bahşılı Ceza Avukatı #Balışeyh Ceza Avukatı #Çelebi Ceza Avukatı #Delice Ceza Avukatı #Karakeçili Ceza Avukatı #Keskin Ceza Avukatı #Sulakyurt Ceza Avukatı #Yahşihan Ceza Avukatı #Samsun Ceza Avukatı #Atakum Ceza Avukatı #Canik Ceza Avukatı #İlkadım Ceza Avukatı #Tekkeköy Ceza Avukatı #Alaçam Ceza Avukatı #Asarcık Ceza Avukatı #Ayvacık Ceza Avukatı #Bafra Ceza Avukatı #Çarşamba Ceza Avukatı #Havza Ceza Avukatı #Kavak Ceza Avukatı #Ladik Ceza Avukatı #Ondokuzmayıs Ceza Avukatı #Salıpazarı Ceza Avukatı #Terme Ceza Avukatı #Vezirköprü Ceza Avukatı #Yakakent Ceza Avukatı