İçeriğe atla 
Türk Medeni Kanunu’nun 57. maddesi, dernekler hukukunun özgürlükçü karakterini iki kısa cümleyle ortaya koyar. Hüküm, dernek kurma hakkı bakımından izin sistemini değil bildirim esasına dayanan serbesti sistemini benimser ve yalnızca kurucuların fiil ehliyeti yönünden bir koşul getirir. Bu tercih, idarenin kuruluşa izin verme yetkisini ortadan kaldırdığı için uygulamada doğrudan sonuç doğurur.
Aşağıda madde metni esas alınarak hükmün iki fıkrası açıklanmakta, ardından Yargıtay’ın bu maddeyi uygulayan kararları incelenmektedir. Dernek kuruluşu, tüzük denetimi ve fesih uyuşmazlıklarında dosya hazırlayan bir Çorum avukatı için bu hüküm, idarenin ve mahkemenin müdahale sınırını belirleyen temel dayanaktır.
II. Dernek kurma hakkı
Madde 57 – Herkes, önceden izin almaksızın dernek kurma hakkına sahiptir.
Dernek kurucularının fiil ehliyetine sahip olması gerekir.
Hükmün Yapısı
Birinci Fıkra: Önceden İzin Alma Zorunluluğunun Bulunmaması
Birinci fıkra, hakkın sahibini en geniş biçimde belirler: «herkes». Bu ifade, hakkın yalnızca vatandaşlara değil kural olarak herkese tanındığını gösterir. Fıkranın ikinci unsuru ise usule ilişkindir; kuruluş için önceden izin alınması gerekmez. Dolayısıyla idarenin rolü, kuruluşa onay vermek değil, kuruluş bildirimi ile tüzüğü kanuna uygunluk yönünden incelemektir. Bu inceleme bir izin denetimi değil, sonradan yapılan bir hukuka uygunluk denetimidir.
İkinci Fıkra: Kurucuların Fiil Ehliyeti
İkinci fıkra, hakkın kullanımına ilişkin tek kişisel koşulu düzenler: kurucuların fiil ehliyetine sahip olması. Bu koşul, kuruluş işleminin hukuki niteliğinden kaynaklanır; kuruluş bildirimi ve tüzüğün kabulü irade açıklamalarıdır ve geçerli bir irade açıklaması için ehliyet gerekir. Fıkra, hakkın kullanımı bakımından bir sınırlama değil, hukuki işlem ehliyetinin genel kuralının teyididir.
Anayasal ve Uluslararası Dayanak
Hüküm, anayasal bir hakkın kanun düzeyindeki karşılığıdır. Anayasa’nın 33. maddesi uyarınca herkes, önceden izin almaksızın dernek kurma ve bunlara üye olma ya da üyelikten çıkma hürriyetine sahiptir; hiç kimse bir derneğe üye olmaya ve dernekte üye kalmaya zorlanamaz. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 11. maddesi de barışçıl amaçlarla toplanma ve başkalarıyla dernek kurma özgürlüğünü güvence altına alır. Bu çok katmanlı dayanak, hükmün yorumunda dar değil geniş bir yaklaşımı zorunlu kılar.
Yargıtay Kararlarında Hükmün Uygulanması
Anayasa ile Birebir Paralellik
Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 10.02.2020 tarihli, 2019/6445 E. – 2020/1107 K. sayılı kararında, Anayasa’nın dernek kurma özgürlüğünü siyasi parti ve sendika özgürlükleriyle birlikte güvenceye aldığı belirtilmiş ve anayasal düzenlemenin Medeni Kanun’un 57/1. maddesinde aynen yer aldığı vurgulanmıştır. Aynı Daire’nin 25.06.2019 tarihli, 2019/3243 E. – 2019/6467 K. sayılı kararında da aynı tespit tekrarlanmıştır. Bu kararlar, kanun hükmünün anayasal normla birlikte okunması gerektiğini göstermesi bakımından önemlidir.
Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 05.03.2019 tarihli, 2019/474 E. – 2019/2309 K. sayılı kararında ise hüküm, derneğin tanımına ilişkin madde ile birlikte ele alınmış; tanımın ardından herkesin önceden izin almaksızın dernek kurma özgürlüğüne sahip olduğu belirtilmiştir.
Özgürlük Sistemi ve Kapatma Sebeplerinin Sınırlılığı
Hukuk Genel Kurulu’nun 04.03.2015 tarihli, 2013/1732 E. – 2015/897 K. sayılı kararı, hükmün pratikteki en güçlü sonucunu ortaya koyar. Kurul, mevzuatın incelenmesinden hukuk sistemimizde dernek kurma hakkı bakımından özgürlük sisteminin benimsendiğinin anlaşıldığını belirtmiş; bu nedenle öngörülen istisnai hâller dışında yeni kapatma nedenleri oluşturulamayacağını ifade etmiştir. Kurul, isim benzerliğinin kapatma nedenleri arasında düzenlenmemesi sebebiyle, Anayasa’nın dernek kurma özgürlüğü ilkesine aykırı biçimde kapatma nedeni olarak kabul edilemeyeceği sonucuna varmıştır.
Örgütlenme Özgürlüğüne Müdahale Denetimi
Hukuk Genel Kurulu’nun 03.12.2014 tarihli, 2014/1038 E. – 2014/990 K. sayılı kararında, kişilerin ortak bir konu ya da yarar etrafında topluca hareket etmek için dernekler gibi tüzel kişiliği olan bir örgüt kurmalarının örgütlenme özgürlüğünün ana öğelerinden biri olduğu belirtilmiştir. Kararda, bir ülkede demokrasinin durumunun bu özgürlüğe tanınan güvencelerle ve bunların uygulanmasıyla değerlendirilebileceği; Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarında demokrasi ve çoğulculuk ile örgütlenme özgürlüğü arasındaki doğrudan ilişkinin ortaya konulduğu ifade edilmiştir. Kurul, bu özgürlüğün ancak ikna edici ve zorlayıcı sosyal gerekçeler varsa sınırlandırılabileceğini belirtmiş ve bir derneğin feshinin, Sözleşme’nin 11. maddesi ile Anayasa’nın 33. ve 90. maddeleri karşısında dernek kurma özgürlüğüne müdahale oluşturup oluşturmadığının tartışılması gerektiğini vurgulamıştır.
Hukuk Genel Kurulu’nun 22.11.2017 tarihli, 2017/2783 E. – 2017/1427 K. sayılı kararında da Sözleşme’nin 11. maddesine dayanılarak, herkesin barışçıl amaçlarla toplanma ve başkalarıyla dernek kurma özgürlüğü hakkına sahip olduğu; bu hakkın çıkarları korumak amacıyla sendika kurma ve sendikaya üye olma hakkını da içerdiği belirtilmiştir.
Hakkın Kapsamı ve Diğer Örgütlenme Biçimlerinden Ayrımı
Hukuk Genel Kurulu’nun 09.03.2021 tarihli, 2021/158 E. – 2021/229 K. sayılı kararında, Anayasa’nın 33. maddesindeki hükmün kapsamı ayrıntılı biçimde ele alınmış; dernek hakkının, maddede sayılanlar dışında bir derneğin etkinliklerine katılma ve dernek üyelerinin menfaatlerini korumak üzere faaliyette bulunma haklarını da içerdiği belirtilmiştir. Böylece hak, yalnızca kuruluş anına indirgenmemiş; derneğin yaşamı boyunca süren bir güvence olarak kabul edilmiştir.
Hukuk Genel Kurulu’nun 17.11.2020 tarihli, 2020/189 E. – 2020/888 K. sayılı kararında ise genel nitelikte temel hak olan dernek kurma özgürlüğü ile sendika kurma hakkı karşılaştırılmıştır. Kararda, Anayasa’nın 33. maddesiyle tüm bireylere kendi menfaatlerini korumak için kendilerini temsil eden bir toplu teşekkül oluşturarak bir araya gelebilme, diğer bir anlatımla örgütlenme özgürlüğünün tanındığı ifade edilmiştir. Hukuk Genel Kurulu’nun 07.07.2020 tarihli, 2017/2046 E. – 2020/527 K. sayılı kararında da aynı anayasal hüküm aktarılarak hakkın kapsamı belirlenmiştir.
Tüzel Kişiliğin Kazanılmasıyla İlişkisi
Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 12.11.2018 tarihli, 2017/13482 E. – 2018/18469 K. sayılı kararı, hükmü kuruluş sürecinin bütünü içinde değerlendirmesi bakımından öğreticidir. Kararda, herkesin önceden izin almaksızın dernek kurma hakkına sahip olduğu hükmü ile derneklerin kuruluş bildirimini, tüzüğünü ve gerekli belgeleri yetkili mülkî amire verdikleri anda kurulmuş sayılacağına ve tüzel kişilik kazanacağına ilişkin hüküm birlikte ele alınmış; ayrıca tüzel kişilerin kanuna ve kuruluş belgelerine göre gerekli organlara sahip olmakla fiil ehliyetini kazanacağı hatırlatılmıştır. Karar, izin aranmamasının tüzel kişiliğin kendiliğinden doğması anlamına geldiğini; buna karşılık fiil ehliyetinin organların oluşturulmasına bağlı olduğunu göstermektedir.
Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar
İlk olarak, idarenin kuruluş bildirimi üzerine yaptığı inceleme bir izin denetimi değildir; bu nedenle eksiklik bildirimlerinin kanuni çerçevede kalıp kalmadığı incelenmelidir. İkinci olarak, kapatma ve fesih istemlerinde dayanak gösterilen sebebin kanunda açıkça öngörülmüş olup olmadığı denetlenmelidir; Hukuk Genel Kurulu kararları kanunda sayılmayan sebeplerin bu sonuca bağlanamayacağını ortaya koymaktadır. Üçüncü olarak, kurucuların fiil ehliyeti yönünden eksiklik iddiası ileri sürüldüğünde, bu iddianın kuruluş anındaki duruma göre değerlendirileceği gözetilmelidir.
Dördüncü olarak, fesih istemlerinde ölçülülük denetimi yapılmalı; müdahalenin ikna edici ve zorlayıcı bir sosyal gerekçeye dayandığı tartışılmalıdır. Son olarak, dernek kurma hakkı yalnızca kuruluş anını değil derneğin faaliyetlerini ve üyelerinin menfaatlerini koruma imkânını da kapsadığından, dernek faaliyetlerine yönelik kısıtlamalar da bu çerçevede ele alınmalıdır. Bu değerlendirmelerin dosyaya uyarlanmasında deneyimli bir Çorum avukatı ile çalışmak önem taşır.
Sonuç
Madde 57, dernekler hukukunda izin sistemini değil serbesti sistemini benimseyen temel hükümdür. Yargıtay kararları, bu tercihin iki önemli sonucunu ortaya koymaktadır: kanunda sayılmayan sebepler kapatma ya da fesih nedeni yapılamaz ve derneğe yönelik her müdahale, örgütlenme özgürlüğü karşısında ölçülülük denetimine tabidir. Hükmün kurucuların fiil ehliyetine ilişkin ikinci fıkrası ise bir sınırlama değil, hukuki işlem ehliyetine ilişkin genel kuralın teyidi niteliğindedir.
Dernek kuruluşu, tüzük hazırlanması, idarenin eksiklik bildirimlerine karşı yapılacak işlemler ve fesih davalarında dernek kurma hakkı eksenli bir savunma kurgusu kurmak, sonucu doğrudan etkiler. Çorum ve çevresinde dernek hukukuna ilişkin dosyalarda hukuki destek almak için Av. Enes MANTI Hukuk Bürosu ile iletişime geçebilir, alanında tecrübeli bir Çorum avukatı ile görüşerek sürecinizi planlayabilirsiniz.
#Çorum Avukatı #Alaca Avukatı #Bayat Avukatı #Boğazkale Avukatı #Dodurga Avukatı #İskilip Avukatı #Kargı Avukatı #Laçin Avukatı #Mecitözü Avukatı #Oğuzlar Avukatı #Ortaköy Avukatı #Osmancık Avukatı #Sungurlu Avukatı #Uğurludağ Avukatı #Amasya Avukatı #Göynücek Avukatı #Gümüşhacıköy Avukatı #Hamamözü Avukatı #Merzifon Avukatı #Suluova Avukatı #Taşova Avukatı #Tokat Avukatı #Almus Avukatı #Artova Avukatı #Başçiftlik Avukatı #Erbaa Avukatı #Niksar Avukatı #Pazar Avukatı #Reşadiye Avukatı #Sulusaray Avukatı #Turhal Avukatı #Yeşilyurt Avukatı #Zile Avukatı #Yozgat Avukatı #Akdağmadeni Avukatı #Aydıncık Avukatı #Boğazlıyan Avukatı #Çandır Avukatı #Çayıralan Avukatı #Çekerek Avukatı #Kadışehri Avukatı #Saraykent Avukatı #Sarıkaya Avukatı #Sorgun Avukatı #Şefaatli Avukatı #Yenifakılı Avukatı #Yerköy Avukatı #Kırıkkale Avukatı #Bahşılı Avukatı #Balışeyh Avukatı #Çelebi Avukatı #Delice Avukatı #Karakeçili Avukatı #Keskin Avukatı #Sulakyurt Avukatı #Yahşihan Avukatı #Samsun Avukatı #Atakum Avukatı #Canik Avukatı #İlkadım Avukatı #Tekkeköy Avukatı #Alaçam Avukatı #Asarcık Avukatı #Ayvacık Avukatı #Bafra Avukatı #Çarşamba Avukatı #Havza Avukatı #Kavak Avukatı #Ladik Avukatı #Ondokuzmayıs Avukatı #Salıpazarı Avukatı #Terme Avukatı #Vezirköprü Avukatı #Yakakent Avukatı