Derneğin Tanımı ve Unsurları (TMK 56): Yargıtay Kararları

Türk Medeni Kanunu’nun 56. maddesi, dernekler hukukunun giriş kapısıdır. Kanun koyucu bu maddede hem derneği tanımlar hem de kurulabilecek derneklerin amacına bir sınır çizer. Derneğin tanımı ve unsurları, yalnızca kuruluş aşamasında değil; bir topluluğun gerçekten dernek sayılıp sayılmayacağı, tüketici konumunda bulunup bulunmadığı ve amacından çıkması hâlinde feshinin istenip istenemeyeceği gibi pek çok uyuşmazlıkta belirleyici olur.

Aşağıda önce madde metni esas alınarak hükmün iki fıkrası açıklanmakta, ardından Yargıtay’ın bu maddeyi uygulayan kararları incelenmektedir. Dernek uyuşmazlıklarında dosya hazırlayan bir Çorum avukatı için bu hüküm, hemen her dilekçenin ilk paragrafında yerini alan temel dayanaktır.

I. Tanımı

Madde 56 – Dernekler, gerçek veya tüzel en az yedi kişinin kazanç paylaşma dışında belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere, bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirmek suretiyle oluşturdukları, tüzel kişiliğe sahip kişi topluluklarıdır. [4]

Hukuka veya ahlâka aykırı amaçlarla dernek kurulamaz.

Hükmün Yapısı: Tanım ve Sınır

Madde iki fıkradan oluşur. Birinci fıkra pozitif bir tanım verir; ikinci fıkra ise negatif bir sınır koyar. Böylece kanun, hangi kişi topluluğunun dernek sayılacağını belirlerken aynı zamanda bu hukuki kalıbın hangi amaçlar için kullanılamayacağını da söylemiş olur.

Birinci Fıkra: Derneğin Tanımı ve Unsurları

Madde metninden hareketle derneğin tanımı ve unsurları şu başlıklar altında toplanabilir. İlki kişi unsurudur: en az yedi kurucunun bulunması gerekir ve bunlar gerçek kişi olabileceği gibi tüzel kişi de olabilir. İkincisi ortak amaç unsurudur; amacın belirli olması, yani soyut ve sınırsız biçimde ifade edilmemesi aranır. Üçüncüsü kazanç paylaşma yasağıdır: dernek, elde edilen geliri üyeler arasında bölüştürmek amacıyla kurulamaz. Dördüncüsü süreklilik unsurudur; bilgi ve çalışmaların geçici değil sürekli biçimde birleştirilmesi gerekir. Beşincisi örgütlenme unsurudur; derneğin organları ve işleyiş düzeni bulunur. Son olarak gönüllülük unsuru, üyeliğin ve kuruluşun serbest irade ürünü olmasını ifade eder.

Fıkranın sonundaki «tüzel kişiliğe sahip kişi toplulukları» ibaresi de önemlidir. Dernek, üyelerinden ayrı bir hukuk süjesidir; kendi adına hak kazanır, borç altına girer, dava açar ve kendisine karşı dava açılır. Bu yönüyle dernek, tüzel kişiliği bulunmayan ortak girişimlerden ve adi ortaklıklardan ayrılır.

İkinci Fıkra: Hukuka ve Ahlâka Aykırı Amaç Yasağı

İkinci fıkra, dernek kurma serbestisinin sınırını gösterir. Amaç hukuka veya ahlâka aykırı ise dernek kurulamaz. Bu yasak hem kuruluş aşamasında tüzük denetiminin ölçütünü oluşturur hem de kuruluştan sonra ortaya çıkan aykırılıklarda fesih davasının hukuki temelini besler. Buna karşılık yasağın geniş yorumlanması, örgütlenme özgürlüğüne müdahale sonucu doğurabileceğinden, uygulamada ölçülülük denetimi ayrıca yapılır.

Dernek ile Şirket Arasındaki Temel Fark

Yargıtay 4. Hukuk Dairesi’nin 22.03.2017 tarihli, 2016/7657 E. – 2017/1827 K. sayılı kararında bu ayrım açıkça ortaya konulmuştur. Kararda derneğin, belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek ya da ortak menfaatleri korumak için oluşturulan bir tüzel kişi olduğu; şirketlerden farkının amacın manevi oluşunda görüldüğü belirtilmiştir. Daire ayrıca iktisadi amaç güden kişi topluluklarının dernek biçiminde kurulamayacağını, buna karşılık derneklerin amaçlarını gerçekleştirmek üzere ticari işletme işletmelerine kanunda bir engel bulunmadığını ifade etmiştir. Bu ayrım, kazanç paylaşma yasağı ile gelir elde etme serbestisinin birbirine karıştırılmaması gerektiğini gösterir.

Yargıtay Kararlarında Madde 56

Tanımın Unsurlarının Belirlenmesi

Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 22.01.2020 tarihli, 2019/6479 E. – 2020/487 K. sayılı kararı, unsurların sayılması bakımından en açık metinlerden biridir. Kararda maddedeki tanım aktarıldıktan sonra derneklerin kişi topluluğu olduğu ve ideal bir amaç güttüğü belirtilmiş; unsurların genellikle kişi, ortak amaç, devamlılık, organizasyon ve gönüllülük olarak sayılabileceği ifade edilmiştir.

Hukuk Genel Kurulu’nun 04.10.2022 tarihli, 2019/427 E. – 2022/1222 K. sayılı kararında derneklerin Kanun’un kişiler hukukuna ilişkin kitabında 56 ilâ 100. maddeler arasında düzenlendiği hatırlatılarak aynı tanım tekrarlanmıştır. Hukuk Genel Kurulu’nun 04.03.2015 tarihli, 2013/1732 E. – 2015/897 K. sayılı kararı ile Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin 16.09.2024 tarihli, 2023/4057 E. – 2024/6435 K. sayılı kararı da aynı tanımı esas almış; 11. Hukuk Dairesi kararında Medeni Kanun’daki tanım ile Dernekler Kanunu’ndaki tanımın karşılaştırmalı biçimde ele alınması dikkat çekicidir.

Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 05.03.2019 tarihli, 2019/474 E. – 2019/2309 K. sayılı kararında ise tanım, dernek kurma özgürlüğüne ilişkin hükümle birlikte okunmuş ve iki hükmün birbirini tamamladığı vurgulanmıştır.

Kazanç Paylaşma Yasağı, Ticari Faaliyet ve Tüketici Sıfatı

Yargıtay 15. Hukuk Dairesi’nin 06.12.2016 tarihli, 2016/5633 E. – 2016/5021 K. sayılı kararı, maddedeki kazanç paylaşma yasağının tüketici hukukuna yansımasını göstermesi bakımından öğreticidir. Kararda derneğin kazanç amacı bulunmasa da kendisine gelir sağlamak için yasal sınırlar içinde faaliyette bulunabileceği belirtilmiş; gelir sağlama amaçlı faaliyet kapsamında yapılan işlemlerde derneğin tüketici sayılamayacağı, buna karşılık böyle bir faaliyet olmaksızın yaptığı hukuki işlemlerde tüketici konumunda bulunabileceği sonucuna varılmıştır. Daire, somut olayda derneğin mesleki bir faaliyette bulunmadığı gerekçesiyle tüketici sayılması gerektiğini belirterek görevsizlik kararını bozmuştur.

Yargıtay 13. Hukuk Dairesi’nin 08.05.2014 tarihli, 2013/14486 E. – 2014/14781 K. sayılı kararında da aynı tanım, davalı derneğin sağlayıcı sayılıp sayılmayacağı tartışmasında kullanılmıştır. Kararda tanımdan hareketle derneklerin kazanç gayesi güdemeyeceği açıklanmış, derneğin faaliyetinin mesleki olmaması gerektiği belirtilmiş ve somut olayda derneğin mesleki amaçla hareket ettiğine dair bir iddia ya da bulgu bulunmadığı tespit edilmiştir.

Amacın Tüzükte Belirlenmesi ve Fesih Davaları

Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 10.05.2018 tarihli, 2017/8601 E. – 2018/12413 K. sayılı kararında, kuruluş bildirimi ve tüzükteki aykırılıkların otuz gün içinde giderilmemesi üzerine C. savcılığınca açılan fesih davası ele alınmıştır. Kararda, maddeye uygun biçimde derneğin amacının sınırlandırılmadığı, çalışma konu ve biçimlerinin ayrıntılı düzenlenmesine karşın derneğin ana amacından çıktığı ve bu hususun düzeltilmediği gerekçesiyle feshe karar verildiği aktarılmıştır. Karar, maddedeki «belirli amaç» unsurunun tüzük denetiminde nasıl işletildiğini göstermektedir.

Yargıtay 8. Hukuk Dairesi’nin 26.10.2017 tarihli, 2017/15474 E. – 2017/13926 K. sayılı kararında ise fesih istemi doğrudan maddeye dayandırılmıştır. Kararda, derneğin kazanç paylaşma amacı dışında belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere kurulacağı kuralının ihlal edildiği iddiasının fesih sebebi olarak gösterildiği belirtilmiştir.

Dernek, Sendika ve Diğer Örgütlenme Biçimleri

Hukuk Genel Kurulu’nun 17.11.2020 tarihli, 2020/189 E. – 2020/888 K. sayılı kararında, genel nitelikteki dernek kurma hakkı ile sendika kurma hakkı karşılaştırılmış; derneğin tanımı bu karşılaştırmanın çıkış noktası yapılmıştır. Hukuk Genel Kurulu’nun 07.07.2020 tarihli, 2017/2046 E. – 2020/527 K. sayılı kararında da tanım, Dernekler Kanunu’ndaki karşılığıyla birlikte ele alınmıştır. Bu kararlar, maddedeki tanımın yalnızca dernekler hukukunda değil, örgütlenme özgürlüğünün sınırlarının çizilmesinde de kullanıldığını ortaya koymaktadır.

Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar

İlk olarak, kuruluş aşamasında tüzükteki amaç maddesinin belirli biçimde yazılması gerekir; amacın sınırlandırılmaması, ileride fesih istemine dayanak yapılabilmektedir. İkinci olarak, derneğin gelir getirici faaliyette bulunması tek başına kazanç paylaşma yasağının ihlali sayılmaz; yasak, elde edilen gelirin üyelere dağıtılmasına ilişkindir. Üçüncü olarak, derneğin taraf olduğu sözleşmelerde tüketici ya da sağlayıcı sıfatı tartışması çıkabileceğinden, işlemin derneğe gelir sağlama faaliyeti kapsamında yapılıp yapılmadığı belgelenmelidir; bu ayrım görevli mahkemeyi değiştirir.

Dördüncü olarak, kurucu sayısının yedinin altına inmesi ve organların oluşturulmaması gibi durumlar, tanımdaki unsurların yitirilmesi sonucunu doğurabileceğinden izlenmelidir. Son olarak, amacın hukuka veya ahlâka aykırılığı iddiası ileri sürüldüğünde, bunun örgütlenme özgürlüğü karşısında ölçülü biçimde değerlendirilmesi gerektiği gözden kaçırılmamalıdır. Bu başlıkların dosyaya göre değerlendirilmesinde deneyimli bir Çorum avukatı ile çalışmak, usul ve esas yönünden hak kayıplarını önler.

Sonuç

Madde 56, kısa metnine karşın dernekler hukukunun tamamını yönlendiren bir hükümdür. Derneğin tanımı ve unsurları bu maddeden çıkarılır; kazanç paylaşma yasağı, belirli ve ortak amaç, süreklilik ve örgütlenme ölçütleri uyuşmazlıkların merkezinde yer alır. Yargıtay kararları, tanımın yalnızca kuruluş denetiminde değil; tüketici sıfatı, sağlayıcı sıfatı, fesih istemleri ve örgütlenme özgürlüğü tartışmalarında da doğrudan uygulandığını göstermektedir.

Dernek kuruluşu, tüzük hazırlanması, üyelik ve fesih uyuşmazlıklarında derneğin tanımı ve unsurları üzerinden yapılan değerlendirme, dosyanın kaderini belirler. Çorum ve çevresinde dernek hukukuna ilişkin dosyalarda hukuki destek almak için Av. Enes MANTI Hukuk Bürosu ile iletişime geçebilir, alanında tecrübeli bir Çorum avukatı ile görüşerek sürecinizi planlayabilirsiniz.

#Çorum Avukatı #Alaca Avukatı #Bayat Avukatı #Boğazkale Avukatı #Dodurga Avukatı #İskilip Avukatı #Kargı Avukatı #Laçin Avukatı #Mecitözü Avukatı #Oğuzlar Avukatı #Ortaköy Avukatı #Osmancık Avukatı #Sungurlu Avukatı #Uğurludağ Avukatı #Amasya Avukatı #Göynücek Avukatı #Gümüşhacıköy Avukatı #Hamamözü Avukatı #Merzifon Avukatı #Suluova Avukatı #Taşova Avukatı #Tokat Avukatı #Almus Avukatı #Artova Avukatı #Başçiftlik Avukatı #Erbaa Avukatı #Niksar Avukatı #Pazar Avukatı #Reşadiye Avukatı #Sulusaray Avukatı #Turhal Avukatı #Yeşilyurt Avukatı #Zile Avukatı #Yozgat Avukatı #Akdağmadeni Avukatı #Aydıncık Avukatı #Boğazlıyan Avukatı #Çandır Avukatı #Çayıralan Avukatı #Çekerek Avukatı #Kadışehri Avukatı #Saraykent Avukatı #Sarıkaya Avukatı #Sorgun Avukatı #Şefaatli Avukatı #Yenifakılı Avukatı #Yerköy Avukatı #Kırıkkale Avukatı #Bahşılı Avukatı #Balışeyh Avukatı #Çelebi Avukatı #Delice Avukatı #Karakeçili Avukatı #Keskin Avukatı #Sulakyurt Avukatı #Yahşihan Avukatı #Samsun Avukatı #Atakum Avukatı #Canik Avukatı #İlkadım Avukatı #Tekkeköy Avukatı #Alaçam Avukatı #Asarcık Avukatı #Ayvacık Avukatı #Bafra Avukatı #Çarşamba Avukatı #Havza Avukatı #Kavak Avukatı #Ladik Avukatı #Ondokuzmayıs Avukatı #Salıpazarı Avukatı #Terme Avukatı #Vezirköprü Avukatı #Yakakent Avukatı